مبارزات رئیس علی دلواری

در آغاز جنگ جهانی اول (۱۹۱۴) قوای روس از شمال و نیروهای انگلستان از جنوب، كشور ما را در معرض هجوم قرار دادند و كشتی های جنگی انگلستان در مقابل بوشهر لنگر انداختند و نیروهای اشغالگر در ۸ اوت ۱۹۱۵، برابر با ۱۷ مرداد ۱۲۹۴ ۲۶ رمضان ۱۳۳۳ ، شهر بوشهر را به اشغال خود در آورند. یك روز پس از اشغال بوشهر چهارده نفر از ساكنین آن علیه اشغالگران اعتراض كردند، ولی چون اهل جدال و اسلحه نبودند دستگیر و به هندوستان تبعید شدند. رئیس علی خان دلواری و شیخ حسین خان چاه كوتاهی و زایر خضرخان اهرمی سه نفر خوانین دلیر تنگستان از این وقایع آگاه شدند و تصمیم گرفتند كه علیه دشمن قیام و در مقام دفاع از وطن برآیند.

حدود دو ماه قبل از این كه قوای انگلستان بوشهر را اشغال كنند، ژنرال كاكس كنسول انگلستان در خلیج فارس، نامه ای به مرحوم "شیخ محمد حسین برازجانی" روحانی متنفذ و مجتهد معروف دشتستان نوشت كه جواب آن نامه انگیزه قیام رئیس علی دلواری آن قهرمان نامی ایران و اسلام شد. كنسول انگلستان در این نامه از شیخ محمدحسین برازجانی خواسته بود كه از نفوذ خود استفاده كند و از هر گونه آشوب و قیام علیه اشغالگران جلوگیری نماید. در این نامه تأكید شده بود كه از دشمنی با دولت انگلستان هیچ سودی عاید ملت ایران نخواهد شد، بلكه در صورتی كه ایرانیان وارد جنگ شوند، انگلستان یك سوم خاك ایران را به تصرف خود در خواهد آورد. شیخ، در پاسخ به این نامه تمام مصیبت ها را از طرف دولت انگلستان برشمرده و اعلام كرده بود كه چنانچه عملیات انتقام جویانه علیه اشغالگران صورت پذیرد، مسؤولیت آن بر عهده انگلیسی ها خواهد بود.

رئیس علی، در نامه های متعدد به شیخ محمدحسین برازجانی برای جهاد و قیام علیه قوای انگلستان كسب تكلیف می كند كه سرانجام مرحوم شیخ صورتی از حكم جهادی كه مراجع شیعه از نجف اشرف ارسال داشته بودند به ضمیمه حكم خود مبنی بر وجوب جهاد با كفار انگلیسی و جلوگیری از رخنه آن ها به بنادر جنوب و دشتستان و تنگستان و لزوم همكاری خوانین این مناطق و بسیج مردم مسلمان برای رفتن به میدان جنگ صادر می كند و برای همه خوانین می فرستد.

رئیس علی دلواری همین كه از حكم جهاد مرحوم شیخ محمد حسین برازجانی و دیگر مراجع دینی آگاهی می یابد، آماده نبرد با امپراطوری انگلستان می شود و مقدمات كار را در خانه حاج سید محمد رضای كازرونی فراهم می سازد. رئیس علی همراه دوستش خالو حسین دشتی در اوایل ماه رمضان ۱۳۳۳ ه.ق، در عمارت حاج سید محمدرضا كازرونی، پس از مذاكراتی با وی آمادگی خود را برای دفاع از بوشهر و جلوگیری از پیشروی نیروهای انگلیسی اعلام می دارد.

رئیس علی پس از اظهار تشكر، قرآن مجید را می طلبد و همین كه خادم قرآن می آورد بر می خیزد و تعظیم می كند و با احترام تمام آن را روی میز جلو خود می گذارد، آن گاه رو به حاضرین كرده و می گوید:

ای كلام الله گفتار مرا شاهد باش. من به تو سوگند یاد می كنم كه اگر انگلیسی ها بخواهند بوشهر را تصرف كنند و به خاك وطن من تجاوز نمایند، در مقام مدافعه برآیم و تا آخرین قطره خون من بر زمین نریخته است، دست از جنگ و ستیز با آنان نكشم و اگر غیر از این رفتار كنم، در شمار منكرین و كافرین به تو باشم و خدا و رسول از من بیزار شوند. بعد از اشغال شهر بوشهر در ۲۶ رمضان۱۳۳۳ه.ق، نیروهای انگلیسی قصد تصرف ناحیه دلوار را می كنند. دلوار محلی بود كه پیش از آن چندبار سربازان انگلیسی به آن جا تجاوز كرده، اما طعم تلخ شكست را در این ناحیه چشیده بودند.

رئیس علی خان دلواری و شیخ حسین خان چاه كوتاهی و زایرخضرخان اهرمی از این وقایع آگاه و در مقام دفاع از وطن بر می آیند.

قیام دلیران تنگلستان علیه اشغالگران آغاز می شود و نیروهای متجاوز انگلیسی كه قریب به پنج هزار نفر بودند در دام دلیر مردان تنگستانی گرفتار می آیند و عده زیادی از متجاوزان انگلیسی در این حمله از بین می روند. قیام مردم تنگستان بر روی هم هفت سال طول می كشد و در این مدت دلیران تنگستانی دو هدف عمده را دنبال می كنند:

۱.  پاسداری از بوشهر و دشستان و تنگستان به عنوان منطقه سكونت خود.
۲.  جلوگیری از حركت قوای بیگانه به درون مرزهای ایران و دفاع از استقلال وطن.

رئیس علی دلواری كه در حقیقت روح قیام شورانگیز مردم جنوب ایران به شمار می رفت و از حیث خصایص اخلاقی و نظامی بر سایرین تفوق داشت، قبل از این كه زندگی را بدرود گوید، بارها مرگ خود را پیش بینی كرده بود تا این كه سرانجام، در شب هجوم دشمن در ناحیه " تنگك صفر " هنگام شبیخون به دشمن از پشت سر توسط غلامحسین تنگكی در روز بیست و سوم شوال ۱۳۳۳ ه.ق، به فیض شهادت نایل می آید.

درباره علل قتل رئیس علی به صراحت نمی توان چیزی گفت. چه وقایع نگاران و مورخان آن عصر به این موضوع اشاره نكرده اند. ولی غلامحسین تنگكی قبل از به شهادت رساندن رئیس علی خطاب به صاحب منصب انگلیس گفته است:

من تشنه خون رئیس علی هستم، چون جد او قاتل پسر عموی من است و مدت هاست كه منتظر هستم با یك گلوله او را سوراخ كنم.

زندگی نامه رئیس علی دلواری

رئيس علي دلواري فرزند رئيس محمد، كدخداي ده دلوار بود كه در سال 1260 شمسي برابر با هزار و دويست و نودو نه هجري قمري در روستاي دلوار تنگستان ديده به جهان گشود. او درعصر مشروطيت جواني بيست و چهارساله، بلند همت، شجاع، در صدق و وفا بي مانند و در حبّ وطن كم نظير و در توكل به خدا ضرب المثل بود. اگرچه سواد كامل و معلومات كافي نداشت، اما پاكي سرشت و صفات حميده او طوري بود كه زبانزد خاص و عام بود.
او در همین دوران به صفوف مبارزين مشروطه‌خواه جنوب ايران پيوست و همكاري نزديكي را با محافل انقلابي و عناصر مشروطه‌ طلب ايران شروع كرد. با كودتاي ضد انقلابي لياخوف روسي عليه مشروطه‌خواهان در هزار و سي ‌صد و بيست و شش هجري قمري و بمباران مجلس شوراي ملي و استقرار ديكتاتوري محمدعلي شاه قاجار، رئيس علي به همراه سيدمرتضي علم‌الهدي اهرمي به مبارزه عليه استبداد صغير پرداخت. در سال هزار و سيصد و بيست و هفت هجري قمري با كمك تفنگچي تنگستاني، بوشهر را از عناصر مستبد وابسته به دربار محمدعلي شاه پاك كرد و اداره گمرك و انتظامات و ديگر ادارات را تسخير كرد. اين كار دليران تنگستان بر انگليسي‌ها كه اداره گمرك را در اجاره داشتند گران آمد و آنان براي تضعيف مشروطه‌ خواهان و استمرار سلطه بر حيات اقتصادي و سياسي جنوب ايران به جنگ با دليران تنگستاني پرداختند و در اين راه از ديگر خوانين جنوب ايران ياري جستند. جنگ بين رئيس علي و دليران تنگستان از يك طرف و انگليسي‌ها و خوانين متحد آنان از سوي ديگر به طور متوالي و پراكنده تا شوال هزار و سیصد و سي‌ و سه ه.ق ادامه يافت.

مبارزات و شهادت رئيس علي دلواري برگ زرين ديگري در تاريخ مقاومت دلير مردان ايران در مبارزه با استعمار است.